Holodomor: Glad koja je odnela milione života i zauvek promenila Ukrajinu

Godine 1932. i 1933. sovjetska Ukrajina postala je poprište jedne od najvećih humanitarnih katastrofa 20. veka. Glad poznata kao Holodomor, što u prevodu znači "ubijanje glađu", odnela je milione života i ostavila duboke posledice na ukrajinsko društvo, demografiju i nacionalni identitet.

Danas se smatra jednom od najmračnijih epizoda sovjetske istorije, a među istoričarima postoji široko slaganje da nije bila posledica prirodne nepogode, nego političkih odluka sovjetskog režima pod vođstvom Josifa Staljina.

Početkom 1930-ih Sovjetski Savez sprovodio je agresivnu politiku kolektivizacije poljoprivrede. Privatna gazdinstva ukidana su i uključivana u državne ili kolektivne farme, dok su seljaci bili prisiljeni da predaju velike količine žita državi. Ukrajina, kao jedna od najplodnijih poljoprivrednih regija Evrope, našla se u središtu te politike.

Glad koja je zahvatila celu zemlju

Država je nametnula izuzetno visoke kvote za otkup žita, često nezavisno od stvarnih prinosa i stanja na terenu. Kada sela nisu mogla da ispune zadate norme, vlasti su odgovarale represivnim merama: oduzimanjem hrane, stoke i semena, pretragama kuća i kažnjavanjem lokalnog stanovništva.

Tokom 1932. situacija se ubrzano pogoršavala. Mnoge porodice ostale su bez ikakvih zaliha hrane, a vlasti su nastavile sa rekvizicijama u očiglednim znakovima gladi. Istovremeno je stanovništvu pogođenih područja ograničeno kretanje kako ljudi ne bi mogli da napuste sela i potraže hranu u drugim delovima zemlje. Brojna sela stavljena su na takozvane crne liste, što je značilo dodatne sankcije, zabranu trgovine i potpunu izolaciju.

Vrhunac tragedije nastupio je tokom proleća 1933. godine. Glad je poprimila razmere masovne katastrofe. Ljudi su umirali u svojim domovima, na ulicama gradova i pored puteva. Beleženi su slučajevi pothranjenosti, epidemija povezanih sa glađu, napuštene dece, pa čak i kanibalizma, što potvrđuju sačuvani policijski i administrativni dokumenti iz tog perioda. U mnogim područjima čitava su sela gotovo nestala.

Koliko je ljudi umrlo tokom Holodomora i danas je predmet istraživanja. Zbog prikrivanja podataka, uništavanja dokumentacije i nepouzdanih sovjetskih statistika nije moguće utvrditi potpuno precizan broj žrtava.

Genocid ili posledica brutalne politike?

Većina savremenih demografskih istraživanja procenjuje da je u Ukrajini umrlo oko 3,5 do 5 miliona ljudi, dok neke procene navode i veće brojke. Mnogi istraživači smatraju da je približno 3,9 miliona Ukrajinaca direktno umrlo od posledica gladi, uz stotine hiljada nerođene dece zbog drastičnog pada nataliteta.

Posebno kontroverzno pitanje odnosi se na nameru sovjetskog vođstva. Dok nema spora u vezi sa tim da je glad bila posledica državne politike, istoričari različito tumače da li je cilj bio fizičko uništavanja Ukrajinaca kao naroda. Značajan broj istraživača smatra da je reč o genocidu, ističući da su represivne mere bile posebno usmerene na Ukrajinu te da je glad bila praćena sistemskim obračunom sa ukrajinskom kulturom, inteligencijom, crkvenim institucijama i političkim životom.

Vojčehovski: Rusija koristi glad kao metodu agresije?

Drugi istoričari naglašavaju da je velika glad istovremeno pogodila i druge delove Sovjetskog Saveza, uključujući Rusiju i Kazahstan i smatraju da je primarni cilj režima bio slamanje seljačkog otpora i osiguravanje potpune kontrole nad poljoprivredom. Ipak, obe strane uglavnom su saglasne da katastrofa nije bila prirodna, nego rezultat ljudskih odluka i delovanja države.

Paralelno sa glađu, sovjetske vlasti sprovodile su široku kampanju protiv ukrajinskog nacionalnog pokreta. Brojni književnici, naučnici, kulturni radnici i verske vođe bili su uhapšeni, prognani ili pogubljeni. Politika koja je prethodno podsticala razvoj ukrajinskog jezika i kulture naglo je zaustavljena, a usledila je pojačana rusifikacija. Mnogi istoričari upravo zato Holodomor posmatraju ne samo kao ekonomsku i humanitarnu katastrofu nego i kao udar na temelje ukrajinskog nacionalnog identiteta.

Jedna od najvećih tragedija evropske istrije 20. veka

Sovjetski Savez decenijama je poricao razmere tragedije. Glad se nije smela javno spominjati, a službena propaganda tvrdila je da nema nikakve katastrofe. Stranim novinarima pristup pogođenim područjima bio je ograničen, dok su pojedini dopisnici sa Zapada umanjivali ili negirali izveštaje o masovnom umiranju. Tek krajem 1980-ih, u periodi perestrojke, sovjetske vlasti su počele da priznaju da se tokom 1932. i 1933. dogodila velika glad.

Nakon raspada Sovjetskog Saveza otvoreni su brojni arhivi koji su omogućili detaljnije proučavanje događaja. Danas mnoge države službeno priznaju Holodomor kao genocid nad ukrajinskim narodom, dok druge koriste formulacije poput zločina protiv čovečnosti ili masovne veštački izazvane gladi.

Bez obzira na pravnu kvalifikaciju, među istoričarima postoji širok konsenzus da je reč o jednoj od najvećih tragedija evropske istorije 20. veka, u kojoj su milioni ljudi umrli zbog politike režima koji je raspolagao dovoljnim količinama hrane, ali je nije dopustio onima kojima je bila najpotrebnija.

Više od devedeset godina nakon događaja, Holodomor ostaje simbol stradanja, represije i opasnosti koju može da proizvede apsolutna politička moć. U kolektivnom sećanju Ukrajine on predstavlja ne samo tragediju gladi nego i borbu za očuvanje nacionalnog identiteta pred pokušajima političkog i kulturnog potčinjavanja.