Odakle dolazi najbolji italijanski pasirani paradajz? Globalna priča o crvenom zlatu

Nekih četrdesetak kilometara od Valensije, prema unutrašnjosti Španije smestio se grad Bunjol. U njemu se svake godine, poslednje srede u avgustu, održava tradicionalni festival La Tomatina u kojemu se učesnici međusobno gađaju paradajzom. Sat vremena.

Početak festivala datira iz 1945. godine, a prema najpoznatijoj priči, nastao je spontano kada je tokom jedne lokalne parade izbila tuča među mladima koji su počeli da bacaju plodove s obližnjeg štanda. Broj učesnika ograničen je na 20 hiljada, jer je do 2013. godine u ovaj gradić od 10 hiljada stanovnika znalo da se sjati i do 50 hiljada ljudi.

Festival u Španiji

La Tomatina je inspirisala slične događaje širom sveta, poput “Colorado-Texas Tomato War" u Koloradu od 1982. ili kolumbijskog Gran Tomatina Colombiana od 2004. Slične borbe održavaju se i u Kostariki i na kineskom Dongguan Tomato Festival, dok je Reno u SAD-u pokrenuo sopstvenu verziju.

Tokom događaja u Španiji potroši se oko 150 hiljada kilograma ovog povrća, koje se uzgaja posebno u Ekstremaduri i Šilčesu u pokrajini Kasteljon. Radi se o industrijskim sortama poput Valenciana i Bola, koje nisu namenjene za jelo.

S druge strane, na primer, San Marzano je poznata italijanska sorta koja se uzgaja uglavnom u pokrajini Kampanija, posebno u dolini reke Sarno. Obožavaju je italijanski kuvari, smatra se vrhunskom zbog slatkog ukusa, niske kiselosti i mesa bez puno semenki, što je čini idealnom za umake i preradu u pelate. Reklamiraju je Italijani kao "najbolju na sjetu“.

U jednoj od epizoda dokumentarca "U potrazi za Italijom“ Stenli Tuči posećuje "rodno mesto“ ovog povrća u području Agro Sarnese Nocerino, u senci Vezuva, gde vulkansko tlo proizvodi slađe i manje kiselo voće. Plodovi gajeni ovde imaju zaštitu DOP (oznaka za zaštićeno poreklo).

Zio Vinćenco, jedan od lokalnih uzgajivača, kaže voditelju da površina na kojoj se uzgajaju ove sorte nije dovoljna ni za sve restorane u Napulju, a kamoli za ceo svet. Pa ipak, konzerve San Marzano mogu se pronaći i u našim prodavnicama. Ali one se ne uzgajaju u Italiji, nego u Kini koja uzgaja oko trećine svetskog paradajza.

Kina kao globalni lider, iznenađenje?

Severozapadna regija Sinđang ima savršenu klimu za uzgoj. Prošle godine BBC je otkrio kako su te italijanske sorte - gajene u Kini, povezane s prisilnim radom Ujgura i drugih manjina. Naime, u toj regiji Kina je započela program masovnih pritvaranja 2017. godine, a grupe za ljudska prava tvrde da je više od milion Ujgura bilo zatvoreno u stotinama objekata, koji se plemenito nazivaju "kampovima za reedukaciju".

BBC je utvrdio da se većina povrća s plantaža u tom regionu vozovima kroz Kazahstan, Azerbajdžan i Gruziju dovozi u Evropu i završava u Italiji. U tim podacima se učestalo spominje kompanija Petti, deo grupe velikih italijanskih kompanija specijalizovanih za preradu. Petti je od kineske kompanije Guannong kupio više od 36 miliona kilograma paste od paradajza od 2020. i 2023.

Dokumentarni film "Carstvo crvenog zlata" ("The Empire of Red Gold“) koji su režirali Žan-Batist Male i Ksavije Dele prati globalnu industriju proizvodnje paradajza, posebno njenog koncentrata, koji je jedna od najrasprostranjenijih prehrambenih sirovina na svetu. Kroz višegodišnje istraživanje autori analiziraju kako je ona od lokalne poljoprivredne kulture postala strateška globalna roba, uporediva s naftom ili žitaricama, ali i kako se njena proizvodnja i distribucija odvijaju na više kontinenata.

Šta ćemo sa poljoprivredom kada presuše reke?

Centralni deo filma fokusira se na uspon Kine kao vodećeg svetskog proizvođača koncentrata paradajza, gde se zahvaljujući jeftinijoj ili bolje reći besplatnoj radnoj snazi i industrijalizaciji razvila masovna proizvodnja za izvoz. Dokumentarac pokazuje kako se taj koncentrat izvozi u Evropu, Afriku i SAD, gde se često prerađuje i prodaje pod drugim nacionalnim oznakama, što dovodi u pitanje transparentnost deklaracija i stvarno poreklo proizvoda.

(Ne)poštena podela rada

Jedna od upečatljivijih priča vezana je za kineskog industrijalca Liu Jianjun, koji se često spominje kao ključna figura u razvoju njihove industrije koncentrata. On je bivši vojni oficir koji je, uz podršku države i vojske, pomogao da se izgrade ogromne fabrike u zapadnoj Kini, posebno u regiji Sinđang, gde se uzgajaju i prerađuju u industrijskim razmerama.

Dakle, od ujgurskih berača u kineskoj regiji Sinđang do kalifornijskih magnata paradajza, od italijanskih industrijalaca do afričkih proizvođača, ovaj film otkriva kompleksnost našeg modernog sveta i pokušava da nas uveri kako u savremenoj međunarodnoj "poštenoj" podeli rada nema velike razlike između kapitalizma i kolonijalizma.