Hronika ekocida u srcu italijanske poljoprivredne regije

Fabrika Miteni S.p.A. u Trisinu, u italijanskoj pokrajini Vićenca, počela je da proizvodi PFAS krajem 1960-ih. Reč je o grupi sintetičkih hemikalija poznatih kao peripolifluorisana alkilovana jedinjenja, koji se zbog otpornosti na vodu, masnoće, toplotu i hemijsku razgradnju koriste u brojnim industrijskim procesima i proizvodima. Upravo zbog izuzetne postojanosti često se nazivaju i "večnim hemikalijama", jer, kada jednom dospeju u životnu sredinu, tamo mogu ostati decenijama.

Ista grupa hemikalija nedavno je analizirana i na području Like. Iako u tamošnjim uzorcima PFAS jedinjenja nisu utvrđena iznad granice kvantifikacije, HZJZ ih je uključio u izuzetno ispitivanje vode i životne sredine.

Zagađenje u Italiji zvanično je otkriveno 2013. godine, kada je regionalna agencija ARPAV utvrdila kontaminaciju podzemnih i pijaćih voda na području na kojem živi oko 350.000 stanovnika. Analize su pokazale prisustvo PFAS jedinjenja u vodi, što je pokrenulo jedan od najvećih slučajeva industrijskog zagađenja u Italiji. Suđenje je počelo 2021. godine, trajalo godinama i obuhvatilo oko 130 ročišta, uz približno 300 oštećenih kao stranaka u postupku.

Sporo nasilje

O ovom slučaju govori i knjiga "Zloćudne vode. Zagađenje životne sredine i ugrožene zajednice“ (Cattive acque. Contaminazione ambientale e comunità violate), koju su uredili profesori Adriano Zamperini i Marialuisa Menegato sa Univerziteta u Padovi. Objavljena 2021. godine, ne bavi se samo hemijskim i pravnim aspektima slučaja, već ponajpre ljudima koji godinama žive sa njegovim posledicama.

Dok se poljoprivredne površine i putevi mirno pružaju kroz pejzaž, duboko ispod njih decenijama se širio nevidljivi zagađivač. Fabrika Miteni S.p.A. u Trisinu bila je smeštena direktno iznad važnog područja prihranjivanja podzemnih voda, kroz koje se zagađenje potom širilo.

Iza hemijskih formula i procena štete razvila se duboka ljudska drama. Istraživački tim je tri godine obilazio zagađena područja u provincijama Vićenca, Verona i Padova i razgovarao sa stanovnicima. Njihova svedočanstva pokazuju kako zagađenje ne narušava samo životnu sredinu, već i osećaj sigurnosti, poverenje u institucije i odnose unutar zajednice.

Za razliku od prirodnih katastrofa koje nastupaju naglo i odmah postaju vidljive, PFAS je primer "sporog nasilja" (slow violence) - tihe i postepene destrukcije koja traje godinama, a čije se posledice mogu prenositi generacijama.

Kada je ARPAV 2013. godine identifikovao Miteni kao glavni izvor zagađenja, PFAS je već bio prisutan u životnoj sredini. Stanovnici su istovremeno počeli da se suočavaju s nepoverenjem prema institucijama, ali i međusobnim podelama. Dok su jedni tražili hitnu zaštitu zdravlja, drugi su strahovali za poljoprivredu, radna mesta i privredu.

Kada dom više nije siguran

Takve okolnosti, navode autori, stvaraju "korozivne zajednice", dok čitav region dobija trajnu ekološku stigmu. Ljudi počinju da se osećaju izolovano i napušteno. Saznanje da kroz naizgled čistu vodu iz slavine može dolaziti nevidljivi zagađivač svakodnevne aktivnosti poput kuvanja, tuširanja ili pranja zuba pretvara u izvor straha i frustracije.

Jedna od žrtava to opisuje rečima: "U moju kuću lopovi su ušli kroz vodu iz slavine." Mnogi tako počinju da doživljavaju svoja vekovna ognjišta i plodna polja kao "zone žrtvovanja" (sacrifice zones), prostore koji su cenu industrijskog razvoja platili zagađenjem.

Može li poljoprivreda da proizvodi hranu, a istovremeno da obnavlja prirodu?

Dodatni teret doneo je zdravstveni biomonitoring pokrenut 2017. godine, kojim je obuhvaćeno više od 85.000 građana. Rezultati su kod dela stanovništva pokazali veoma visoke koncentracije PFAS-a, u nekim slučajevima i do 70 puta veće od tadašnjih referentnih vrednosti. Suočavanje sa sopstvenim rezultatima analiza krvi za mnoge je predstavljalo snažan psihološki udar. Pojedini stanovnici govorili su da se osećaju poput „pokusnih kunića“, ostavljenih samih s brojkama koje niko ne ume u potpunosti da im objasni.

Među najpoznatijim odgovorima zajednice pojavio se pokret "Mamme NoPFAS“ (Majke protiv PFAS-a). Saznanje da su tokom trudnoće i dojenja nesvesno mogle da prenesu hemikalije na svoju decu kod mnogih je izazvalo snažan osećaj krivice i nemoći. Međutim, žene su tu zabrinutost pretvorile u organizovani otpor.

"Trujete nam decu"

Razvile su takozvanu "popularnu epidemiologiju", proučavajući toksikologiju i sarađujući s nezavisnim stručnjacima kako bi se suprotstavile institucijama koje su, prema njihovom mišljenju, prekasno reagovale. Na protestima su nosile bele majice s imenima svoje dece i izmerenim koncentracijama PFAS-a u krvi, uz poruku: "Trujete nam decu". Njihov glas čuo se i na nacionalnom i evropskom nivou, gde su tražile stroža ograničenja PFAS-a u vodi i životnoj sredini.

O toj temi govori i knjiga "Livade se neće vratiti“ (Non torneranno i prati) Alberta Perufa, koja se bavi ekološkim i društvenim posledicama industrijalizacije Veneta, s posebnim osvrtom na slučaj Miteni i zagađenje PFAS-om.

Priča o Miteniju pritom još nije završena. U julu 2026. godine odobren je projekat sanacije bivše fabrike vredan 84 miliona evra. Radovi bi trebalo da traju do 2034. godine, a procenjuje se da je zagađeno oko 83.000 kubnih metara zemljišta.

Dodajte agroklub.rs u omiljeni Google izvor