Hronika hemijske revolucije u poljoprivredi i tiha tragedija njenih naslednika

Kada je Rejčel Karson 1962. godine objavila Tiho proleće, prvu knjigu koju sam predstavio u ovom nedeljnom feljtonu, njena oštra kritika neselektivne upotrebe hemijskih pesticida i posledičnog ekološkog zagađenja u Sjedinjenim Državama osvojila je javnost kao malo koja druga knjiga.

Decenija aktivizma koja je usledila kulminirala je 1972. godine istorijskom zabranom DDT-a, činom koji su ekolozi proglasili vrhunskim dostignućem američkog ekološkog pokreta. Činilo se da je mračno poglavlje američke poljoprivrede i javnog zdravlja konačno zatvoreno.

Razvoj sintetičkih pesticida

Međutim, istoričar Frederik Rov Dejvis u svojoj knjizi Zabranjeno: Istorija pesticida i nauke o toksikologiji (Banned: A History of Pesticides and the Science of Toxicology) objavljena 2014. godine u izdanju Jejl Univerzitet Presa, knjiga otkriva duboku ironiju tog trijumfa. Dok je javnost slavila nestanak DDT-a, njegovo mesto zauzele su supstance koje su, iako manje postojane u životnoj sredini, bile znatno otrovnije za ljude i divlje životinje. Dejvisova knjiga nije samo istorija pesticida, već i istraživanje razvoja toksikologije i pitanja kako procenjivati odnos rizika i koristi.

Autor razvoj sintetičkih pesticida smešta u širi kontekst 20. veka, od Zakona o čistoj hrani i lekovima iz 1906. godine do savremenih propisa. Pre nego što se toksikologija razvila kao samostalna disciplina, pesticidi su već postali sastavni deo industrijalizovane poljoprivrede, a farmeri sve zavisniji od hemijskih rešenja poput arsenata.

Ključna prekretnica nije bio pesticid, već medicinska tragedija. Slučaj "Elixir Sulfanilamide“ iz 1937. godine, koji je zbog kontaminacije dietilen glikolom prouzrokovao smrt 93 osobe, doveo je do donošenja Saveznog zakona o hrani, lekovima i kozmetici iz 1938. godine i postavio temelje modernim toksikološkim standardima.

Naučnici poput E. M. K. Geilinga sa Univerziteta u Čikagu i Arnolda Lehmana iz FDA tokom 1930-ih i 1940-ih razvijali su metode za procenu rizika, među njima i danas poznati LD50 - dozu koja ubija 50 odsto testirane populacije. Te metode kasnije su primenjene i na nove hemikalije razvijene tokom i nakon Drugog svetskog rata.

DDT je nakon rata slavljen kao izuzetno efikasno sredstvo protiv vaški, komaraca i stenica. Problem je bio u njegovoj postojanosti i nakupljanju u lancima ishrane, što je kasnije postalo jedno od ključnih upozorenja Rejčel Karson.

Toksična spirala

Mnogo veći problem koji Dejvis ističe bili su organofosfati. Pesticidi poput parationa, razvijeni iz jedinjenja povezanih sa hemijskim oružjem, deluju na nervni sistem. Istraživanja Keneta DiBua pokazala su da su neki od njih pri oralnom unosu bili i do 70 puta otrovniji od DDT-a. Uprkos tome, postali su njegova zamena jer su se brže razgrađivali u životnoj sredini i nisu se bioakumulirali.

Tu se nalazi središnji paradoks Dejvisove knjige: uklanjanje jednog rizika ne znači nužno i smanjenje ukupnog rizika. Hemikalija koja je manje postojana u životnoj sredini može istovremeno biti mnogo opasnija pri direktnom izlaganju čoveka.

Zakonodavci su se pritom fokusirali na kancerogenost i postojanost pesticida u životnoj sredini, dok je akutna neurotoksičnost često ostajala u drugom planu. Dejvis tvrdi da je nakon zabrane DDT-a poljoprivreda ušla u svojevrsnu "toksičnu spiralu", u kojoj su izrazito otrovni organofosfati uzrokovali brojna trovanja poljoprivrednih radnika i štetu divljim životinjama.

Kroz knjigu Dejvis kritikuje i odnos hemijske industrije i regulatornih tela. Iako su naučnici upozoravali na rizike, politički pritisci često su usporavali strožu regulaciju, a proizvođači su mogli da nastave da prodaju pojedine proizvode dok se njihova štetnost ne bi dokazala.

Šljiva kroz celi proizvodni lanac - od izbora sorte do skladištenja, prerade i nusproizvoda

Nakon zabrane DDT-a poljoprivredom su dominirali organofosfati i karbamati, dok su se sintetički piretroidi, zbog visoke efikasnosti i manje toksičnosti za sisare, sporije širili. Organofosfati su ostali u širokoj upotrebi sve do regulatornih promena početkom 2000-ih.

Dejvis upozorava da bi sličan obrazac mogao da se ponovi i sa novim grupama pesticida, poput neonikotinoida. Pri proceni pesticida treba uzeti u obzir ukupan rizik, način i trajanje izloženosti, dugoročne posledice, ali i koristi koje njihova upotreba donosi.

Ne postoje jednostavna rešenja

Lekcije iz veka istorije pesticida jasne su, ali teške. Dejvis zaključuje da ne postoje jednostavna rešenja i da je zamena jedne klase hemikalija drugom, bez razumevanja celokupnog profila rizika, recept za nove katastrofe.

Fokusiranje isključivo na kancerogenost ili postojanost u životnoj sredini omogućilo je da najtoksičniji nervni otrovi prođu kroz regulatorne pukotine. Dejvisova istorija toksikologije ostaje vodič za razumevanje onoga što smo zabranili, onoga što smo zadržali i onoga što tek moramo da naučimo da kontrolišemo.

Dodajte agroklub.rs u omiljeni Google izvor